Kajian yang dibahas dalam Konferensi Internasional Budaya Sunda II, dibagi menjadi tujuh kajian, yaitu: Kajian Bahasa dan Sastra, Kajian Kesenian, Kajian Sejarah, Filologi, dan Arkeologi, Kajian Agama, Kepercayaan, dan Filsafat, Kajian Pendidikan dan Kebudayaan, Kajian Ekonomi, Kemasyarakatan, dan Politik, dan Kajian Arsitektur dan Lingkungan Hidup.

I. BIDANG KAJIAN BAHASA DAN SASTRA

1. Drs. Hawe Setiawan, M.Si : “The Transformation of Sundanese Epic Poetry: Revisiting Sayudi’s Madraji.“
2. Abdullah Mustappa : “Sumbangsih Mahasiswa Bumi Siliwangi pikeun Kamekaran Bahasa jeung Sastra Sunda Modern.“
3. Maryani, S.S., M.A. : “Why University Students Prefer Western Culture than Sundanese Culture? Opportunities for Implementing Sundanese Culture in Teaching English to University Students.“
4. Darpan, S.Pd. : “Maluruh Sajarah Carita Pondok Sunda.“
5. Taufik Ampera, S.S., M.Hum : “Peluang dan Tantangan Menghidupkan Kembali Bacaan Kolektif Berbahasa Sunda dalam Komunikasi Global.“
6. Teddi Muhtadin, M.Hum. : “Sajak Sunda dan Kritik Kebangsaan.“
7. Prof. Dr. Mikihiro Moriyama : “Usaha Pembinaan Identitas Bahasa Sunda dalam Perkembangan Buku Pelajaran Bahasa Sunda.“
8. Prof. Dr. Yus Rusyana : “Tugas Sarjana Sunda: Makihikeun Basa Sunda jadi Basa Paelmuan.“
9. Dra. Rinne Tanumulya: “Ngamumulé Basa Sunda di Kalangan Étnis Tionghoa.“
10. Gugun Gunardi : “Wawangsalan Bahasa Sunda.“

II. BIDANG KAJIAN KESENIAN

1. Eddy D. Iskandar : “Peranan Orang Sunda dalam Jagat Perfilman Indonesia.“
2. Arthur S. Nalan, S.Sen.,M.Hum. : “Wayang Kakufi: Menerobos Kaki Langit Peradaban Antar Bangsa (Catatan Seorang Teaterawan Sunda).“
3. Tati Narawati : “Transformasi Budaya Sunda dalam Tari Keurseus: Dulu, Kini, dan Nanti.“
4. Drs. Haryadi Suadi : “Simbolisme dalam Wayang Kulit Cirebon.“
5. Hani Kartika Ningsih dan Temmy Widyastuti : “Cinta dalam Budaya Sunda dan Barat: Analisis Perbandingan Tiga Lagu Cinta Sunda dan Lagu Barat menggunakan Fungsional Linguistik.“
6. Kathy Foley : “The Ronggeng, Wayang, the Wali, and Islam: Female Dancer-Singers-Actors and Evolving Islam in West Java.“
7. Wim van Zanten : “The Relevance of Snouck Hughronje’s recordings of Sundanese Music (1905-1906).“
8. Ray Bachtiar : “Peran Fotografer dalam Mendokumentasikan Keindahan Alam dan Budaya Sunda.“
9. Dr. Jamaludin, M.Sn. : “Estetika Sunda dan Implementasinya dalam Desain Kontemporer.“
10. Harni Kartika Ningsih dan Temmy Widyastuti : “Cinta dalam Budaya Sunda dan Barat: Analisis Perbandingan Tiga Lagu Sunda dan Tiga Lagu Barat Menggunakan Linguistik Sistemik Fungsional.“

III. SEJARAH, FILOLOGI, DAN ARKEOLOGI

1. Prof. Dr. Ietje Marlina D., M.Si. : “Gerakan Front Pemuda Sunda dan Perjuangannya di Jawa Barat Tahun 1952-1957.“
2. Prof. Dr. Dadan Wildan : “Pergulatan Persatuan Islam di Tatar Sunda.“
3. Undang A. Darsa : “Fragmen Carita Parahiyangan : Sebuah Gambaran Sistem Pemerintahan dan Model Pembagian Kekuasaaan dalam Masyarakat Sunda.“
4. Aditia Gunawan : “Membaca Sanghyang Sasana Maha Guru: Membuka Khazanah Budaya Sunda Kuna.“
5. Prof. Dr. Hasan Djafar : “Arkeologi di Tatar Sunda: Retrospek dan Prospek.“
6. Moh. Iskandar : “Dampak Gerakan Imam Kartosuwiryo bagi Masyarakat di Tatar Sunda.“
7. Dr. Andi Suwirta, M.Pd. : “Atang Ruswita, Surat Kabar Pikiran Rakyat, dan Kritik Sosial.“
8. Drs. Lutfi Yondri, M.Hum. : “Gunung Padang: Simbol Kearifan Lokal Masyarakat Masa Lalu di Tatar Sunda.“

IV. BIDANG KAJIAN AGAMA, KEPERCAYAAN, DAN FILSAFAT

1. Retno Dwimarwati : “Kosmologi Sunda Islam: Drama Mun-Tangan Alif karya Hidayat Suryalaga.“
2. Usep Romli H.M. : “Qur’an Basa Sunda ti Jaman ka Jaman.“
3. Drs. Usman Supendi, M.Pd : “Makna Ritual Padi di Kecamatan Rancakalong Kabupaten Sumedang sebagai Revitalisasi Nilai-nilai Ketahanan Pangan.“
4. Drs. Ira Indrawardana : “Selayang Pandang Agama Sunda Wiwitan.“
5. Maman Suharman : “Sajarah Tarjamahan Al Kitab dina Basa Sunda.“
6. Prof. Dr. Ummu Salamah : “Tarekat Tijaniyah.“
7. Drs. Asep Salahudin, M.Hum : “Akulturasi Sunda dan Tarekat: Fenomena Tarekat Qadiriyah Naqsyabandiyah di Pesantren Suryalaya.“
8. Prof . Dr. Asep Saeful Muhtadi, M.Ag : “Da’wah Islam nu Napak dina Budaya Sunda: Agenda nu Kaluli-luli ku Waratsatul Anbiya.“
9. Dr. Stephanus Djunatan : “A Philosophical Interpretation of ‘Silih’ as ‘the Inter-‘: An Endorsement of Sundanese Wisdom for the Global Interaction.“

V. BIDANG KAJIAN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN

1. Prof. Dr. Aman Wirakartakusumah : “Strategi Kabudayaan Pikeun Urang Sunda dinya Nyanghareupan Dunya Global.“
2. Drs. H.D. Bastaman : “Pengembangan Pribadi Generasi Muda Sunda Melalui Pendidikan Karakter Berorientasi Budaya Sebuah Pendekatan Psikologi.“
3. Suhendi Afryanto : “Gamelan Sunda dan Pendidikan Karakter: Studi Internalisasi Nilai-nilai Kebersamaan.“
4. Evie Ariadne Shinta Dewi : “Ngalarapkeun Ajen-Inajen Budaya Sunda dina Widang Politik, Ditilik tina Perspektif Poltical Public Relation.“
5. Dadang Nurjaman : “Pembelajaran Budaya Sunda Lintas Kurikulum: Jalan Gede Revitalisasi Budaya Sunda Melalui Pendidikan.“
6. Dr. (H.C.) Ajip Rosidi : “Regenerisasi dalam Kehidupan Orang Sunda.“
7. Nenden Rikma Dewi : “Preserving Sundanese’s Philosophy of Life through the Usage of Traditional Cooking Utensils in Contemporary Life.“
8. Prof. Dr. Sunaryo Kartadinata, M.Pd. : “Pemanfaatan Budaya Sunda dalam Pendidikan Karakter Bangsa.“
9. Dr. Reiza D. Dienaputra, M.Hum. : ” Menjejaki Budaya Visual Urang Sunda: Studi Lambang-Lambang Pemerintah Daerah di Jawa Barat.“
10. Drs. Abdul Hamid, M.Hum : “Esai-Esai Kebudayaan Sunda: Tinjauan Kritis terhadap Pemikiran Muhammad Rustandi Kartakusumah.“
11. Dr. Ir. Kadarsah : “Mengelola Potensi Tatar Sunda: Alam, Manusia, dan Budaya.”
12. Yan Yan Sunarya, Biranul Anas, dan Achmad Syarief : “Pemetaan Desain Batik Priangan (Jawa Barat) Modern dalam Konteks Industri Kreatif di Bandung.”

VI. BIDANG KAJIAN EKONOMI, KEMASYARAKATAN, DAN POLITIK

1. Her Suganda : “Robohnya Lumbung Kami, Hancurnya Ketahanan Pangan Orang Sunda (Studi Kasus Petani di Jawa Barat Utara).“
2. Ir. Dadang Mohammad : “Agro Industri di Tatar Sunda: Tantangan dan Peluang Meningkatkan Perekonomian Orang Sunda.“
3. Ir. Emma Rochima, M.Si. : “Pemanfaatan Limbah Kitin Rajungan Lokal untuk Produksi Kitosan: Upaya Meningkatkan Kesejahteraan Nelayan di Pesisir Cirebon.“
4. Fitria Lutfiyana : “Strategi Memberdayakan Etnis Sunda dalam Membangkitkan Kontribusi Perekonomian Tatar Sunda.“
5. Drs. Dede Kosasih, M.Pd : “Makna Dibalik Nama Tempat (Toponimi) Masyarakat Sunda: Suatu Tinjauan dalam Konstelasi Perubahan Struktur Sosial Budaya.“
6. Dr. Budi Rajab : “Etos Kewirausahaan Orang Sunda: Evaluasi dan Solusi.“
7. Dr. Ir. H. Dedi Rachmat, M.S. : “Mempromosikan Domba Garut: Potensi, Hobi, dan Komoditi.“
8. Ir. Entang Sastraatmaja : “Gerakan Multiaktivitas Agribisnis : Pendekatan Memajukan Pertanian Orang Sunda di Tengah Keterbatasan Lahan.“
9. Prof. Dr. Yaya Rukayadi : “Kunci (Boesen bergia rotunda (L.) Mansf. A) tina Sasakala Sunda kana Produk Kosmetik.“
10. Prof. Dr. Ganjar Kurnia, DEA : “Pasundan Pasualan Ki Sunda Kiwari.“
11. Prof. Dr. Dede Mariana : “Politik Birokrasi di Tatar Sunda.“
12. Kuntana Magnar : “Posisi Suku Bangsa di dalam Negara Kesatuan Republik Indonesia.“
13. Komjen. Nanan Sukarna : “Pendekatan Budaya dalam Rangka Menyelesaikan Permasalahan Keamanan di Jawa Barat.“
14. Ir. Nugraha Sahir : “Peta Energi Listrik di Tatar Sunda.“
15. Dr. Mumu Sutisna : “Pertanian Tanaman Padi di Jawa Barat.”

VII. BIDANG KAJIAN ARSITEKTUR DAN LINGKUNGAN HIDUP

1. Sobirin : “Bendungan-bendungan di Tatar Sunda: Antara Manfaat dan Kerugiannya bagi Masyarakat.“
2. Sujatmiko : “Batu Mulia di Tatar Sunda : Potensi, Pesona, dan Permasalahannya.“
3. Ir. Budi Brahmantyo : “Kars di Tatar Sunda: Eksploitasi yang tak Pernah Henti.“
4. Drs. T. Bachtiar : “Mata Air Egalitarian Masyarakat Sunda.“
5. Prof. Dr. Adjat Sudradjat : “Gunung Api di Tatar Sunda: Antisipasi Hidup di Daerah Bencana.“
6. Prof. Danny Hilman Natawijaya : “Gempa Bumi di Tatar Sunda: Prediksi dan Antisipasi Menghadapi Ancaman Bencana.“
7. Prof. Dr. Lambok Maringan Hutasoit : “Zona Kritis dan Zona Rusak Air Tanah Bandung : Simulasi Numerik dalam Hidrogeologi.“
8. Iman Hilman : “Kearifan Lokal Masyarakat Hukum Adat Kampung Kuta dalam Melindungi dan Mengelola Lingkungan Hidup.“
9. Budi A. Sukada : “Menemukan Kembali Jejak Arsitektur Sunda.“
10. Prof. Johan Iskandar, M.Sc., Ph.D. : “Upaya Pelestarian Ekologi di Tatar Sunda.“
11. Dr. Ir. Purnama Salura dan Rivani Chandra : “Spirit Sunda dalam Arsitektur Modern.“
12. Prof. Dr. Asep Gana : “Tanaman Obat di Tatar Sunda; Suatu Kajian Fitofarmaka.“

“tong poho, jarum coklat sabos nya!”, cek dasun, si pencinta alam téa, ka babaturanana. roko téh keur bekel engké soré dasun sabatur naék ka punclut gunung kembar. hédéd cenah, di punclut nu tiis sabari ngaroko si coklat téh.

isukna, rebun-rebun, dasun sabatur-batur geus anjog ka punclut. sanggeus ngareureuhkeun palay sabari nénjo ngangsrodna panonpoé manjat bumi jeung nyaksian saeutik-saeutik halimun nyinglar, peuray, kasedek cangra jeung héab si panonpoé, dasun sabatur-batur ngajajar, ngabaredega, ngawaas ka handap, ka lemah nu upluk-aplak, satungtung deuleu.

“tuh geuning béh ditu komplék pabrik téh, katémbong kénéh ngelun pulek haseup hideung tina carobongna. pagéto urang jadikeun rarancang nu éta téh. pabrik urang jorag! urang démo! tuman. keur mah nyieun haseup sakitu mulekna, pan papanggihan urang salila ieu, maranéhna gé miceun limbah teu diolah heula, kalah langsung dikocorkeun ka wahangan!”, cek dasun panjang lebar. sumangetna ngagedur. ari leungeun kédéna mah terus teu cicing. antara curuk jeung jariji tengahna nyelap satengah batang jarum coklat nu terus, saeutik-saeutik, dihakan seuneu. tina bahamna, haseup seserebungan. di tungtung mancung sapatu gunungna, katingali dua kuntung, seuri maur.

#2

rap kaos hideung nu dina dadana ngajeblag “3r” téh dipaké. kop kana dua kantong tina keretas urut, meunang nyieun peuting tadi. gidig muru panto ka luar. “ma, kuring mangkat!”, corowok dasun, amit. teu nungguan dijawab, gidig wéh manéhna muru lapang sempur. anjog. nyampak “3r” séjén geus ngagulung. pabuis minuhan lapangan. kantong keretas gé pating keresek. sosoraan mani séah. teu lila aya nu nyorowok ngungkulan gumuruh, “hayu! jalan!”. bring “3r” ngabring, ka luar ti lapang sempur, nu harideung téh mapay-mapay jalan ngurilingan kebon raya. unggal manggih runtah nu ngagolér, di pulung. diasupkeun kana wadah keretas.

engké, sanggeus acara lekasan, runtah bakal dikumpulkeun di kantor lsm lingkungan nu ngayakeun éta acara. saterusna, runtah organik bakal diobah jadi bérak. runtah sejénna gé bakal diusahakeun dijadikeun barang nu guna deui.

ngan kajongjonan dasun ébat. kabéngbat. matana nu salilana mencrong nyiar runtah kalah nyimpang, anggur neuteup si geulis nu sarua ngilu abringan “3r”, teu pati jauh ti dasun. nu diteuteup jiga nu terus rasa, ngalieuk. prok, sapasang panon paamprok. dasun seuri, si geulis imut.

ningali panto nu geus méléngé, kawani tumuwuh. dasun muru si geulis. “acara ieu ramé ogé nya?”, cek dasun, sanggeus maranéhna padeukeut, bari nyeungir. “muhun! rame nya kang, seueur geuning nu paduli lingkungan téh”, walon si geulis dibarung imut. singetna, dasun jeung si geulis kenalan. malah caritana dasun geus ngapélan si geulis opat kali. kolot lalaki, bapana si geulis gé dina apél katilu kali geus nalék, “ari ujang leres-leres ka pun anak téh?”. nu haget pisan diwalon dasun “leres pisan pa!”.

apél kalima, dasun ngajak si geulis ka léstoran. caritana hayang roromantisan. candle light dinner cek londo téa mah. dina saku kénca calana aya cepuk nu dieusi sapasang cingcin kembar. ngan katémbong, diajak kikituan téh, si geulis anggur méré semu nu béda. henteu pati bérag, kalah siga nu bararingung.

“kunaon néng? teu seneng ku aa diajak emam di luar?”, cek dasun panasaran ningali si geulis méré semu kitu téh.

si geulis ngawaler, “sanés a, enéng téh tos saminggon ieu teu wéléh ngémutan. naha aa téh leres serius upami rusiah nu salami ieu dikemu diwartoskeun ka aa”.

“ih ari enéng, masih teu percanten ka aa? sing demi nu pang demina, aa téh deudeuh pisan ka enéng. aa pasti bakal narima enéng, boh bodasna boh hideungna. sadaya kasaéan jeung kaawonan nu nyampak di enéng bakal ditampi. sok tong asa-asa, geura wakca ka aa, naon nu jadi bangbaluh enéng téh?”.

“isin saleresna mah kedah wakca ngeunaan ieu téh, sabab rusiah ieu mung ukur enéng nu terang, sepuh enéng gé teu kantos dipasihan terang. ngan ningal kaseriusan aa, saur émutan téh aa kudu terang heula, sateuacaan urang naék ka hambalan nu langkung luhur. urang nikah. kieu a, enéng téh kapungkur basa masih sma sareng kuliah kantos tigebrus ka dunya hideung, enéng kantos jadi ungkluk. jadi hayam nu tiasa diasaan ku saban ucing nu kersa mayar. enéng téh runtah a. tah ayeuna, saentos aa terang, enéng mah pasrah kumaha aa, badé dibulé dihideungkeun gé enéng bakal nampi”, cek si geulis dumareuda. dua panonna disaput ku cai nu hérang. cai nu terus merebey, ngamalir luhur pipina, muru gadona, saterusna ngeclak maseuhan leungeun dina luhur lahunanana.

ngadéngé kitu, raray dasun ngadadak sakolébatan pias. ngan sakocépat, da laju beungeutna obah geunteul. “HAH? BARUK! jadi manéh téh ungkluk? runtah? teu sudi aing mah kudu ngawin di dinya!”

leumpang ieu hileud mémang persis cara ngajeungkal. ngajeungkal téh meberkeun indung leungeun jeung hiji tina opat ramo sejenna. nu paling umum indung leungeun jeung cingir. jarak ti tungtung indung leungeun nepi ka tungtung cingir disebut sajeungkal, kira-kira sarua jeung 20 senti.

ngajeungkalan téh kira-kira kieu: nu antel mimiti ka nu deuk dijeungkalan tungtung cingir, ditumbu ku mébérkeun indung leungeun sajauhna ka hareup. terus cingir diangkat, dibawa ka tempat tungtung indung leungeun, terus indung leungeun dibébérkeun deui ka hareup sajauhna, cingir nuturkeun deui, kitu saterusna.

cara leumpang ieu hileud gé teu jauh ti kitu. ngan indung leungeun diganti hulu hileud, cingir ku bujur hileud. modél leumpang kitu téh ngideuan jalema sunda baheula méré aran ka ieu hileud: ‘hileud jeungkal’!

hateup kiray teh hateup imah/wangunan baheula. daun kiray diéntép ngajajar, terus dicapit/dijalujur ku awi. hijianna engké disebut sajalon. bahan hateup lianna, salian ti kiray nyaéta daun kawung. malah mah nepi ka ayeuna di sababara wilayah, buah kawung, caruluk tea, disebut buah atep.

hateup kiray, cek bah encém tahan nepi ka 30 taun. ngan lamun hateup kiray téh terus dilapis deui ku injuk, kakuatanna turun. ngurangan ti 30 taun. sabab, cihujan jadi teu gancang nyurug jeung saab ku sifat injuk nu naheun cai. ku kituna daun kiray jadi lila dina kaayaan lembab, nu tungtungna bobo beuki gancang.

mangsa iiringan seserahan pangantén lalaki anjog ka imah pangantén awéwé, ti lalaki bakal ngaharepkeun jagona bari ngagandong sééng, jago ti pihak awéwé bakal usaha pikeun ngarebut éta sééng.

sabab cimandé mah kentel pisan ku budaya pénca silat, teu mudu atuh parebut sééng gé kimpel ku gerakan-gerakan silat. malah basa kamari (22/5) di kampung budaya sindangbarang diayakeun rékontruksi acara parebut sééng mah, pamirigna gé kendang pénca. atuh pasti kabayang pan, kumaha raména parebut sééng téh.

aya sakaol nu nyebut awéwé bandung mah gareulis. jigana sakaol éta téh aya dasarna. basa kamari (21/5) ngilu gotrasawala di kampung budaya sindangbarang, saurang panyatur, margaréta selu, dosén filsafat fib ui, dina makalahna nyebut sawarga téh aya sababara rupa, salah sahijina sawarga bandung, nu dicicingan ku 40 widadari. sedengkeun anu ngaranna widadari téh pan….

atawa conggang?

congang téh kakosongan nu dihasilkeun ku ngahijina papan-papan dina ngawangun lantéy imah panggung. méh jadi kapastian éta téh. arang, kitu ogé dina kahirupan nyata lianna, dua anu béda nyakop sakabéhna kalayan pas.

ku kitu, naha méléngéna congang téh hiji kakurangan?

keur leutik, kabeneran imah téh panggung, lantéyna ku papan, lamun kuring tengah peuting hayang kiih, sok néangan congang nu rada lebar. nu séjénna, lamun congang arang diberesihan, sok dipaké sayang cocopét.